“Što na podu spavaš“ ili: da li nas Reč može pomiriti sa Svetom?

Piše -Duško Lopandić, Sveske, Pančevo, 2021.

(Darko Cvijetić, Što na podu spavaš, Književna radionica Rašić, Beograd, 2020, 112 str)
„Nad prazninom svijeta, crne se nokti Božijih ruku“ (D. Cvijetić)

„Riječ (sama po sebi i za sebe) odjekivanje je besmislenih glasova, pisao je Miroslav Krleža, i sve što je u životu čovjeka tokom vjekova poprimilio oblik „duhovnog“ ne bi se moglo zamisliti bez riječi, koja nije niša drugo nego glas mesa, tijela, zemlje i životinje, jučer još repate, a danas sa zlatnim zubalom, zvijeri krvoločne, koja pojave i predmete omata riječima kao tkaninama, i tako ždere i sebe i druge“. Kako оno užasno, nepodnošljivo, nesnosno „umotati u reči“, kako glas „mesa i tijela“, odnosno gnusna dela te „krvoločne životinje“ – koja je čovek – izraziti na način da to ne ostane neizdrživo, već da dopre do onog „duhovnog“? Kako da se besmisao, haos i smrt iskazažu na način da stvarnost i život postanu bar podnošljivi, ako ne i objašnjivi? – to je zadatak koji sebi zadaje Darko Cvijetić, na tragu velike književnosti, počevši od one iz grčkih tragedija, biblijske „Knjige o Jovu“ ili pripovesti iz Jevanđelja. Za razliku od „Schindlerovog lifta“ romana koji predstavlja kolektivnu tužbalicu iz bosanskog rata jednog prijedorskog solitera- odnosno njegovih stanara – novo Cvijetićevo delo je mnogo ličnija ispovest, doživljaj rata očima i emocijama samog autora i članova njegove porodice. U tom smislu, ovaj roman je, bar pomalo tematski na tragu Kiševog „porodičnog cirkusa“ (što autor samoironično pominje kroz iskaz majke „Moj otac Franjo jest bio željezničar, ali kad Darko to napiše, to je kao da pravi literaturu, kao da hoće imitirati Danila Kiša, i njegovog oca željezničara“ ). Kiševska je i „potreba za svedočenjem“ koja se u ovom romanu u prvom redu koncentriše na autorovog brata Botu i njegove dramatične doživljaje tokom odsluženja kratkotrajnog vojnog roka, 1992. godine, koji je nakon samo par meseci okončan opsadom sarajevske kasarne i pogibijama tokom povlačenja vojske iz Sarajeva. „Nisu znali niti tko im je neprijatelj, niti zašto, nisu više mogli reći ni tko ih napada, ni na koga oni pucaju, niti zašto…Budeš Jugoslaven, zakletvu daš da ćeš život dati za Jugoslaviju, a onda u deset kilometara postaneš Srbin. I šta ću ja sad s tim? I kud mi je jugoslavenstvo nestalo? Zapaljeni Slovenac, tko je on bio, tata?“. Tokom opsade vojnika u sarajevskoj kasarni JNA Bota gubi nekoliko drugova, među kojima prijatelja Gorana, kome u dramatičnoj sceni izvlačenja pod paljbom uspeva da „spase“ samo otkinutu ruku. Uz njegovu pripovest, slušamo i druge glasove, poput Botinog saborca i drugara Anđela, koji se ubija nakon rata, i čije ime će Bota puno kasnije dati svome sinu. Tu je i glas njegove kratkotrajne sarajevske ljubavi, muslimanke Senke, pa njen brat Senad (ubica i žrtva), pa tragični kapetan Topić, Hrvat koji se kao oficir JNA obreo na srpskoj strani, da bi bio pretučen i ostao prezren od obe zaraćene strane i postao na kraju još jedan posleratni samoubica („od nene mrtve branio Jugoslaviju, pa je i red da Jugoslavija uzme njega“ ). Pratimo i glasove autorovih baka Maje i Hane, zatim oca i majke (koji će sa sinom Botom nakon rata emigrirati u Ameriku, da bi se kasnije vratili u Bosnu), kao i samog autora – Darka. Njegovo svedočenje (glava 28 – Darko ili „bilo je ovako?“) u ulozi kratkotrajnog stražara, svedoka i nehotičnog „saučesnika“ jednog besmislenog ubistva u logoru Trnopolje ostavlja utisak šoka i jeze, baš onako kako to čini i čitanje celog romana posvećen ličnostima izgubljenim u krvi i nasilju jednog građanskog rata. „Nije bilo kako biti treba…Gdje u noć uđe čovjek, napukne svjetlo“. “Priča koju nam je Cvijetić ispričao neočekivana je i strašna. I u njoj nema ništa prešućeno. I opet je, kao i prvi put, morala biti ispričana”. Cvijetićev tekst nije potraga ni za verom, ideologijom, ili odgovornosti onih koji su širili zlo, niti za ovim ili onim (i)racionalnim razlozima ili uzrocima surovog rata. Autor nastoji da da se čuje „glas žrtava“, da u kombinaciji romana i elegične poeme, u kojoj odjekuju glasovi stradalnika, „mrtvima da glas koji se nije čuo dok su bili živi“. Ovaj kratki roman ima trideset i tri poglavlja, kao i dva prologa i epiloga. Njih izgovaraju ili pišu različiti pripovedači u prvom licu. Naslov romana je objasnio sam autor: „Spavati na podu – napustiti svoje mjesto mirovanja na svijetu, krevet, i zanoćiti svoju noć nezaštićen i drhtav i nag, kao pristigli fetus”. Rat predstavlja radikalnu promenu mirnodopske stvarnosti, prestanak svih uobičajenih konvencija i načina ponašanja, intenzivno preplitanje života i smrti, ukupno izbacivanje čoveka iz ravnoteže – one vertikalne (po danu), kao i one horizontalne (po noći). Otuda – spavanje na podu. Izvorno pesnik i dramaturg, Cvijetić nekako prirodno meša žanrove. Knjiga ima dinamičnu dramaturšku formu pa se može čitati i kao niz monologa. Da li se radi o romanu – leleku, ličnom prilogu martirologiju bosanskog rata, romanu – opelu, oratoriju ili elegiji – nije toliko bitno za tekst koji predstavlja iskren i originalan napor da se uđe u metafizičko srce ljudskog stradanja. To je pokušaj antropološkog proučavanja fenomena zla iskazan kroz poetsku formu. „Cvijetićevo pripovijedanje teče jednostavno, neposredno i neopterećeno, gotovo meditativno, uz često mirno uplovljavanje u usporedbe i metafore, te oscilira između opisa događaja i refleksivnosti. Ipak, jezik romana potvrđuje Cvijetića ponajprije kao pjesnika – pripovijedanje se prelijeva u poetske dijelove, ponekad gotovo i u pjesme u prozi.” „Pesničko iskustvo je otkorovenje našeg izvornog udesa“, pisao je Oktavio Pas. „Poezija je otkrovenje naše sudbine“ Forma tužbalice je uvek poezija, kako to pokazuju i najupečatljivija svedočanstva u našoj literaturi o stradanjima u II svetskom ratu („Jama“, „Krvava bajka“, „Stojanka majka Knežopoljka“…). Suočen sa prizorima sukcesivnih tragedija, koje on namerno koncentriše i objedinjuje, ne dopuštajući čitaocu da dođe do daha od težine priče, Cvijetić traži posebnu, poetsku formu iskaza, kao i reči nekada nove, izmišljene, koje će nas utešiti u suočavanju sa slikama umiranja, tugovanja, mučenja ili smrti. „Rečenica se obnavlja, kao koža.“ Na jednoj književnoj večeri, Cvijetić je rekao da je „zlo neopjevivo, ali da je pokušaj opjevivosti zla moguć“. Kako je primetila Marija Franolić, „Nije lako pronaći riječi za neizrecivo, za zakočeno, pokopano i nevidljivo – teško je izreći ono što se šuti – ali Darko Cvijetić u tome je uspio. Efekt njegove literature je fizički, za vrijeme čitanja i nakon njega čitatelj prolazi katarzu, inače specifičnu za kazalište.“ Ponavljanje tokom priče slika i figura („što na podu spavaš?“, „da gledam nebo, svaki dan po minut..“ ) pojačava elegični efekat teksta, a višeglasnost iskaza, približava ga praiskonskim horskim uzorima iz antike, a uz poetičnost, dodaje i dramske efekte. „…Gdje u noć uđe čovjek, napukne svjetlost..tko nosi ruži jesti, kad oboli?…ideš i prašina ti pada na dušu…kao nebo u ptici, oblačeno košuljicom sumraka…krtice ne znaju za cvijeće nad sobom…minut oguljenog neba“. Tu se nalaze, kao doprinos intertekstualnosti i efketima teksta i odlomci iz poezije M. Antića, V. Jerofejeva, Getea…Tu je i simbolika Rembrantove slike „Noćna straža“ koja je oslikana da prikazuje dnevni prizor, ali su boje potamnile i slika je skoro „sama od sebe“ utonula u noć, baš kao što su dečaci regrutovani u JNA skoro preko noći utonuli u mrak ratovanja. Tu su, izgubljeni u tišini prošlosti, i odjeci melodija grupa Daire stairs i Pink Floyd, koje su ti vojnici – dečaci, voleli. Posebno treba istaći i autorov uspešni način povezivanja prošlog, sadašnjeg i budućeg u kolektivnom i individualnom sećanju. Užasi se iznova vraćaju u novom obliku, poput točka sudbine, prkletstva, karme, fatuma. Poetsko vreme je svevremeno, baš kao što su to i pripovesti iz romana. U iskazima i doživljajima starijih generacija, onih koji nose i prenose porodično i kolektivno sećanje, prelamaju se i zbivanja i užasi iz prethodnih ratova, nesreća kao neka vrsta fatalnosti i zla koje uvek vreba da se iznova obnovi. Uz nepodnošljive slike spaljenih vojnika, prepliću se porodična sećanja na decu i rođake spaljene u Jasenovcu. “Ovim se putem dolazi. Ovim i odlazi. Ovim se putem vraća. Na ovome se samo samo stoji. Kad baka umre četrnaest godina kasnije djed Franjo će ikonu s verglom pokloniti crkvi na brdu. Crkvu će vojska opljačkati i spaliti u ratu. Oguljeno nebo zovnut će me, kad napunim bakine godine, da potražim potok od zlata u sebi. Šestokrakicu. Žid galicijski. Na podu da spavam.” To što se u ovom elegičnom višeglasju, koji čini Cvijetićev roman „Što na podu spavaš“ pojavljuju jevrejske teme i glasovi – od autorove bake Hane, preko jednog poglavlja koje je celo ispisano rečima preuzetih iz jidiša – nije možda jedino posledica činjenice da je jedan od logora iz poslednjeg bosanskog rata dobio naziv po imenu naselja koje su doseljeni Jevreji u Bosnu doneli iz Galicije (Ternopil – Trnopolje). Ne može se, a ne zapaziti da je celi niz vrhunskih dela i/ili autora naše književnosti, koji su se bavili temom ratnih stradanja na ovaj ili onaj način povezan sa jevrejskom tradicijom (A. Tišma, „Upotreba čoveka“, D. Albahari, „Gec i Majer“, „Mamac“, D. Kiš, „Bašta, pepeo“, „Grobnica za Borisa Davidoviča“, Đ. Lebović, „Semper idem“), koja još drevnog Jova pa do Isusa Nazarićanina u centar pažnje umesto legendarnog junaka ili njegovih herojskih dela, postavlja običnu žrtvu ljudskog nasilja, u potrazi za otkrivanjem stvari koje su„skrivene od nastanka sveta“? (Rene Žirar ). Glasove žrtve. Prava književnost i umetnost, poput ovog romana, uvek nas na kraju suočavaju sa pitanjima, o sebi, o svetu u kome živimo – ona nas izbacuje iz komforne zone, iz pokušaja uspavljivanja i lakog zaborava. Cvijetićevo stvaralaštvo predstavlja subverziju svakodnevnice u kojoj teturamo zatvorenih očiju i zapušenih ušiju. Možemo se složiti sa M. Franolić kada kaže da „u nesigurnom, kontradiktornom svijetu koji strelovito napreduje tehnološki ali duhovno stagnira, mi ne zalječujemo duboke traume koje na ovim prostorima vučemo od 90-ih nego i dalje njegujemo te gnojne čireve. “ Cvijetićev roman je jedna vrsta leka za dušu, pripremljenog u obliku reči. Decenijama nakon besmislenog nasilja jugoslovenskih ratova, nakon pogibija i stradanja, možda su reči romana – elegije jedina uteha. Suočeni sa Svetom, stojeći pred neminovnim, ostaje nam samo Reč.
Reč u početku i na kraju.
Kao iskra nade.
Alfa i Omega.

Komentariši

Upišite vaše podatke ispod ili kliknite na jednu od ikona da se prijavite:

WordPress.com logo

You are commenting using your WordPress.com account. Odjava /  Promijeni )

Google photo

You are commenting using your Google account. Odjava /  Promijeni )

Twitter slika

You are commenting using your Twitter account. Odjava /  Promijeni )

Facebook fotografija

You are commenting using your Facebook account. Odjava /  Promijeni )

Povezivanje na %s