IZ CRVENOG SOLITERA: Kako pređete granicu, kad ste crni k’o i mi?

Piše: Darko Cvijetić

Jedan od junaka iz drugog romana je živ. Javio mi se preko facebooka da je to vjerojatno on, nakon što je pročitao roman. “Bio sam teško ranjen i imam pet metara crijeva manje, ali sam živ. Hvala TI!”, napisao mi je. Sve je, kaže, povezao, i taj lik samo može biti on. Izuzev smrti, sve se slaže.
“Naravno, izmislio si da je poginuo?” piše mi.
“Nisam”, pišem mu, “stvarno si poginuo.” Blokirao me.


* * *

Vole li bogovi više kavkaske orlove, od kradljivca vatre?

Nevjerojatna premijera “Jugoslavija, moja otadžbina” po romanu Gorana Vojnovića, u vrlo mudroj režiji Marka Misirače i koprodukcijskoj izvedbi “Gledališča Koper Teatro Capodistria”, Kopar, Slovenija, i “Pozorišta Prijedor” iz Bosne i Hercegovine, Republike Srpske. Postavljene koordinate mjesta zbivanja svakako da odlučuju i način percipiranja ovog, za Prijedor ogromnog teatarskog iskoraka, čime se zapravo mali teatar, provincijski, pozicionira na teatarskoj karti Europe, čime svjedoči svoje postojanje svojim imenom.

Slovenački, prijedorski i banjalučki glumci funkcionirali su kao savršen stroj za proizvodnju slika o Jugoslaviji, proizvodnju emocija koje su nastale obolijevanjem u postratici i trajnom gubitku čitave serije identiteta. Snažan roman, izvrsno dramatiziran i još bolje režiran, u formi famozne družine koja nas zapitkuje za vrijeme iza nas. Hamlet u Elsinoru Jugoslavije, upotrazi za ocem…

“Pozorište Prijedor”, odjednom vidljivo na mapi europskih kazališta, na repertoaru teatra u Europskoj Uniji! (Nešto kao nogometni klub “Rudar” iz Prijedora, koji je jednu sezonu u Bundesligi, u Njemačkoj.
Još da je to imati kome reći.)
Ponovimo, pozorište koje se zove “Prijedor”.
Marko Misirača, pobijedio si!

A teatar ima uknjižen grumen, šaku neba, rasut po pozornici, obasjan s malo vještačkog crvenog svjetla.


* * *

Moglo bi biti da je samoća prihvaćanje nesporazuma s drugima. Samoća je fijuk koji se čuje na polovima ove zaletjele kugle u samovrtnji. Sebe se na ovome svijetu jedva stignemo upoznati. A to je jedino znanje kojim ćemo zagrtati svoje kosti. Snijeg i plodovodna tišina nad Sanom.

Citatni znakovi, koji navedenom tekstu prekidaju povezanost s ostatkom teksta oko sebe. Dakle je svaki citat usamljenost. Samoćenje je moć. Tuga starica iz Crvenog solitera.

Još popodne mogu čuti konjsku zapregu koja prođe nekadašnjom Save Kovačevića….

Kao da je 1978. godina. Ništa se nije pomjerilo. Ljudi zabrinuto promatraju strašan broj osmrtnica po gradu. Nikada se nije ovoliko umiralo, šapuće se. Mali je ovo grad u preriji, rekao bi Korto Malteze.
Pet metara crijeva kapetana Topića.


* * *

Suština demokracije jest osporavanje moći. Napisao Gustaw Herling-Grudzinski u svojim Dnevnicima. Nalazim bilješku među vojnim dokumentima!? Zar sam u nekoj vojsci (a služio sam dvije) čitao Grudzinskog i zapisivao misli? Djeluje suludo. I nemoguće, GHG-a su preveli na naš jezik tek u ovome stoljeću. Citat, istrgnutost iz sigurnosti nečijeg teksta. Osporavanje moći zvuči dobro.

Isti Gustaw Grudzinski pominje Caravaggiovu posebnu sklonost ka motivu odsječene glave.
David s glavom Golijata, odsijecanje glave sv. Ivana Krstitelja…

Crte Caravaggiovih autoportreta mogu se vidjeti i na glavama svetog Ivana, no više kao aluzija, piše Grudzinski, “Caravaggio je ispod kože imao sjenku smrti.” Golijatova glava, s ožiljkom na čelu, također je Caravaggiova (baš s ožiljkom) i drži je David, ikonografski prethodnik Isusov. Caravaggiovo lice može se vidjeti na ramenima “slučajnika” na slikama, lice nekog stražara recimo. Dakle je slavni slikar sebi sjekao tužnu (Golijatovu) glavu s ožiljkom, melankoličnu, i pozajmljivao je promatračima prizora, ili samim svecima.
Poslije je bezglav lutao i tražio se u ogledalima.

Kao moj nepoznati prijatelj na facebooku, koji se tražio po mojim romanima.

* * *

Na Trećem programu nekoga radija slušam intervju sa slikarom Rabuzinom, iz 1973. godine, u kojemu govoreći opisuje kako mu je majka potpuno oslijepila u svojoj pedesetoj godini, te da je slijepa poživjela još dvadesetpet godina. Prepričavao joj je svoje slike.
“Pričao sam joj kako oksidira meso zagrižene jabuke u boju mokrog bakra. Jesi siguran da se to vidi, osporavala je moju moć majka”, rekao je Rabuzin.


* * *

Kontraaltzheimer. Sjećati se svega, svake sitnice, svake siline usjećanog. Sjekirom usjećano i zapamćeno.

Dani kad mrtvi mijenjaju posteljine.

Istočnoeuropski policajci na granicama su najgori, priča “dječak migrant” iz Pakistana.

“Pujdaju pse na djecu i majke, tuku, otimaju mobilne telefone, snimaju i cerekaju se.”

Kaže da je pošao s ujakovom obitelji, ali da su se međusobno pogubili. Misli da su oni u Njemačkoj. Pomogla mu neka žena u Šidu, dala mu kruha u čijem toplom mesu je našao 10 eura. Prokrijumčaren je kamionom. Na komadu jakne moli se pet puta dnevno. Ne zna je li imao covid-19, jer ne zna kako se ta bolest ima. Čuo je da nas ovdje ima sve manje, i da samo Srba od 1990. ima milijun manje.

“Kud vi nestajete? Kako pređete granicu, kad ste crni k’o i mi?”

Miris starih ljudi

Piše: Darko Cvijetić

Znanstvenici na sveučilištu u Arizoni, otkrili su da je zijevanje termo-regulatorna refleksna radnja kojom – hladimo mozak! I da je čovjek jedini sisavac, koji ne može gutati i disati istodobno. To je zbog niskog grkljana koji upravo zato omogućava spektar zvukova potrebnih za govor.
Šta se sve moralo dogoditi, od zijevanja do govorenja, od dosade do pjevanja.
I, konfuzni, poražavajući izlazni podaci – toliko smo govorili, da je zijevanje doprlo do mozga.


* * *

Najkraći stih Novoga zavjeta jest onaj iz Evanđelja po Ivanu – 11:35, “Plakaše Isus” (ili “ Isus zaplače” ili “I zaplaka Isus.”). A odnosi se svakako na priču o Lazaru, Eleazaru iz Vitanije. Lako se sjetiti da je te stihove slušao Raskoljnikov, ubojica student sa sjekirom, kojemu ih recitira kurva, Sonječka Marmeladovna. Sin je plakao. Nigdje nemamo zapis da se smijao.
Da je plakao piše apostol Ivan.
Plakati je dar. Koliko samo darova imamo, a koliko malo vremena.

“One rađaju raskrečene nad grobom”, veli Beckett u “Iščekivanju Godota”. To nam je bivanje, taj munjeviti let između dvije utrobe.


* * *

Danas već počinjem imati onaj karakterističan miris starih ljudi. Iz ušiju mi izbijaju sijede dlake, sve sam umorniji, sjedomud. Fino je odgojena prašina u meni.
Sin je plakao. Svako slovo je prst i prsten. Oluja ovisi o lišću.


* * *

Iz Crvenog se solitera vidi da je u Zagrebu pobijedila lijevozelena politička platforma. Nije baš sve novac, nisu šume i vode, rude i tuneli, baš sve džabe. Čekaj malo, hrvatuješ, srbuješ, bošnjakuješ, a nisi vlasnik ničega oko sebe. Ni crkve, ni drugog kakvog hrama. Korisnici usluga, eto to je preostalo od samoupravljača iz nekadašnjih oour-a.
Zikin se javlja, iz SAD – a, na video, putem messengera, da mi ispriča kako se neki dan zaglavio u liftu s gospođom koja je počela histerizirati. “Rekao sam joj da poskočimo zajedno. Hajmo. Hop – la! Potom sam pokrenuo normalno lift. Žena me gleda kao spasitelja! Kako ste znali, veli? Gospođo draga, ja sam iz Crvenog solitera, tamo je prva lekcija – ako ne ide, probaj malo poskočiti. Eto, jebote.
Kako vam je prošla premijera? Jel? istina da se i moj glas čuje na kraju predstave u Kamernom, u Sarajevu?
Čuje se i Edisonov, Sekin i Mujin glas; šta je Seka rekao matereti, Cvijeta?”

* * *

“I kako ne razumiješ – tvorac nema nikoga osim tebe. Znaš li koliko još ljudi on mora biti, nakon tebe?”, prepričava mi kako je iznenada postao monah, moj prijatelj, pred parohijskim domom, pod grožđem. “Tako, bilo je proljeće, bilo mi je dosadno, iznenada sam ostao bez zraka.
Skužio sam odjednom – zbog mene, bog bio sam.”
Pijemo rakiju.
Pa sam rekao – “kad zaliješ žednu ružu na balkonu, manje smo sami.”
Smije se, nazdravljam.


* * *

Moj grad i ja, kao Drohobič i njegov Bruno. Ili ovako: nedavno su nađeni murali Brune Schulza u ostarjelom stanu u polunapuštenom Drohobiču, gdje je nekada rezidentirao komandant istrebljenja drohobičkih Židova, Felix Lendau.
Komandant drohobičkog geta F. Landau, s prozora je ubijao Židove puškom. Sam je vodio preciznu dokumentaciju o “čišćenju Drohobiča”. Iza leđa mu je Bruno Schultz islikavao bajkovite motive na zidove stana, za Landauovu djecu.
Nedavno su, dakle, nađeni murali, koje je potom država Izrael ilegalno skinula i prebacila iz Drohobiča u Yad Vashem. To tematizira izvrsni dokumentarni film o posjeti tome stanu, u Drohobiču, nedavno, redatelja Benjamina Geisslera.
Ne pominje se ime ulice, ali je svi znaju kao “komandantov stan”.


* * *

I danas, kao i pred rat, volim se otisnuti niz čaršiju s pričama Brune Schultza u džepu kaputa. Gdje god sjednem, jedna, najviše dvije stranice. Posve dovoljno. Prošlo je više od trideset godina. Iste Brunove rečenice, ista crvena knjižica biblioteke “Reč i misao” iz Beograda, caffe motela “Le Pont” na obali Sane (nekadašnji “Ribar”). Koliko vrhunske osame u tim rečenicama, koje nakon tri decenije oživljavam.
Pola stoljeća protečene Sane. “Rudar” je opet u Prvoj ligi. Doći će “Željo” u Prijedor.
Puno vode, iste rečenice. I da smo uvijek istodobno i dječak i mladić i starac, pisano je.

Uređaji za mjerenje ugljenmonoksida, kojima se služi granična policija, prilikom pregleda kamiona, e da bi otkrila skrivene emigrante. Dušegupke su svuda.
Bio sam u Jeruzalemu, rekao bi Borges, samo sam bio isuviše star da išta učinim.
Psi kriju kosti za poslije. Ljudi kriju kosti za poslije poslije.


* * *

Lj. mi priča o čovjeku iz reda pred blagajnom u tržnom centru, koji je još prije rata imao dijagnosticiranu shizofreniju i bio na ozbiljnim terapijama jakim lijekovima. Imao je 29 godina kad je zaglavio u logoru. Proveo je dva mjeseca bez terapije, zagledan u jednu točku i ne progovarajući niti jedne riječi. Tukli su ga, nije ni pisnuo. Danas živi u Danskoj i tvrdi da u nikakvom logoru nije bio, da je sve izmišljeno. Sebe smatra izliječenim i ne pije nikakvu terapiju.
Unuk da.




Dvije kritike romana “Schindlerov lift” u Italiji

Piše: Giorgia Spadoni

Negli anni Settanta Prijedor è una laboriosa cittadina bosniaca ai piedi del monte Kozara, vicino al fiume Sana, dove sorgono la cartiera Celuloza, la fabbrica tessile Borac, la ditta Bosnamontaža e il complesso minerario Ljubija. In periferia, non lontano dalla zona industriale, si staglia un imponente edificio di mattoni scarlatti, il Condominio rosso 101 (Crveni soliter 101). Inaugurato nel 1975, è formato da due costruzioni di dodici piani comunicanti tra loro più una galleria, per un totale di 104 appartamenti.

E il palazzo era pieno di operai e di insegnanti e tutti mescolati, per ogni piano otto appartamenti, così due famiglie serbe, due musulmane/bosgnacche, due jugoslave, due croate, il tutto frullato e condito con almeno due famiglie rom.

Una “scatoletta di mattoncini rossi” come ce ne sono tante, ideata allo scopo di mettere e tenere in contatto il mosaico multiculturale della federazione, soprattutto nel territorio dell’attuale Bosnia ed Erzegovina. Una torre di Babele balcanica rovesciata dalla furia nazionalista, una bomba a orologeria innescata nell’aprile 1992, che trasforma il fabbricato in una “cassa da morto appena verniciata e messa dritta”. Alcuni inquilini vengono assassinati e gettati nelle fosse comuni, altri deportati nei campi di concentramento di Omarska, Keraterm e Trnopolje; c’è chi emigra all’estero, chi è costretto ad arruolarsi, chi impazzisce e si uccide, chi rimane invalido oppure senza famiglia, chi sopravvive e tenta di aiutare il prossimo.

Nato nel 1968 nei pressi di Prijedor, Darko Cvijetić vive nel Condominio rosso sin da quando è stato costruito. Originario di una famiglia operaia, ha radici serbe, croate ed ebraiche, e si definisce uno “scrittore post-jugoslavo” che “vive in Jugoslavia”. Poeta, drammaturgo, attore e regista teatrale pluripremiato e tradotto, nel 2018 scrive di getto gli episodi che compongono il romanzo L’ascensore di Prijedor (Schindlerov lift), dopo averli tenuti per “23 anni in gola”. Frutto del bisogno di fare i conti con gli eventi di cui è stato testimone, Cvijetić manda il risultato ad alcuni colleghi – tra cui Miljenko Jergović – per sapere se oltre al valore catartico ne abbia anche uno letterario. Il responso è unanime e commosso, e il libro esce l’anno stesso.

Se il contenuto ha subito scatenato polemiche nella città della Republika Srpska, il rimando alla pellicola di Steven Spielberg del titolo originale è stato accolto molto male dall’azienda svizzera Schindler. Gli avvocati della ditta elvetica, che non ha prodotto l’ascensore in questione e non vuole essere associata né all’Olocausto né tantomeno alle guerre jugoslave, hanno minacciato l’autore di procedere per vie legali se non fornirà “spiegazioni valide” a riguardo. Nel frattempo, l’adattamento teatrale del volume ha debuttato al Kamerni teatar 55 di Sarajevo lo scorso marzo.

Nessuno vide, nessuno comprese, nessuno poté sentire che il teatro si stava riversando nella realtà.

L’opera è drammatica sia nella sua ricostruzione minuziosa della realtà dei fatti che nella sua struttura agile, secca e tagliente, scarna ma estremamente lirica, prossima a una pièce. Ciascuno dei capitoli occupa poche facciate, in una sequenza di brevi monologhi il cui ritmo serrato non lascia scampo al lettore, sballottato senza sosta tra passato e presente, sommerso da una fiumana di nomi e soprannomi. Le pagine iniziali e finali ospitano concisi paragrafi in versi, frammenti di passato e suggestioni artistiche che riecheggiano più volte attraverso tutto lo scritto. Alle tragedie dei condòmini si affiancano quelle dei protagonisti di classici della letteratura come Il Gabbiano e La corsia n. 6 di Čechov, l’Amleto di Shakespeare e l’Antigone di Sofocle.

A poca distanza dal Condominio rosso ne sorge un altro più piccolo, blu. Rosso, blu e bianco sono le tonalità che dominano L’ascensore di Prijedor, le stesse della bandiera jugoslava; tutte e tre hanno connotazioni quasi sempre negative. Il rosso è il colore del sangue, dei vermi e dei mattoni, blu sono i lacci delle scarpe con cui s’impicca Drago, il suo collo e l’acqua nei polmoni degli operai “affondati nella nazione”, bianca è la bara di Sonja e la vernice con cui Obrad tira a lucido “i muri impuri” del Crveni soliter nel dopoguerra. Nello scritto di Cvijetić gli spazi bianchi sono eloquenti tanto quanto le righe stampate.

La guerra ha tolto a quelle morti ogni fascino romantico trascinandole in una vera tragedia alla Dostoevskij, che non potevano né sapevano gestire. La guerra ha dato alle kavane gli archi del tempio e un aspetto salvifico. La rakija è stata l’anestetico basilare per la trasformazione degli operai in soldati, nazionalisti, brutalmente sfruttati per uccidere il proprio paese.

Alla nutrita schiera di personaggi in carne ed ossa che popolano le vicende narrate, “la voce di Cvijeta attore” aggiunge due coprotagonisti d’eccezione. Il primo è la morte, una presenza che aleggia tuttora attorno al Condominio rosso, e che “non se n’è mai andata a mani vuote”. Il secondo è il maresciallo Tito nelle sue reincarnazioni di cartone create dai bambini del palazzo, una portata in processione con un carretto lungo il viale della cartiera, e l’altra fatta volare dal terrazzo come un aquilone. E lo stesso Crveni soliter è un Tito di mattoni, “più stropicciato e secco e spaventoso di quello di carta”, che agli abitanti di Prijedor parla così:

“Sì, sono stato fortunato” disse ai convenuti “io non sono morto per la patria. Solamente lei non ha avuto la mia stessa fortuna ed è morta per me!”.

https://www.eastjournal.net/archives/118938



L’ascensore di Prijedor di Darko Cvijetić – Bottega Errante Edizioni


Recensione di Loredana Cilento

“… il Condominio rosso era davvero composto da due palazzi da tredici piani comunicanti che in effetti formano un condominio doppio, di 104 appartamenti, un «villaggio verticale» come lo chiamava costantemente Caka il postino. Oggi il villaggio verticale è sempre più vuoto, solo l’icore è rimasto dopo la schiusa di tanto male.

Darko Cvijetić è nato Rudnik nei pressi della città di Prijedor, di cui narra le storie del villaggio verticale, il condominio 101 che nel 1975 vide popolarsi di inquilini, operai, intellettuali di tutte le etnie famiglie serbe, musulmane – bosgnacche, jugoslave, croate, e soprattutto una miriade di bambini. Il condominio rosso doveva rappresentare un’eccellenza jugoslava. Cvijetić nel suo ultimo libro L’ascensore di Prijedor (Schindlerov lift – L’ascensore di Schindler) con l’appassionante traduzione di Elisa Copetti nell’edizione italiane di Bottega Errante, è diventato sin da subito un caso giudiziario con la nota marca svizzera di ascensori Schindler. Il caso nasce da una tragedia che lega la morte di una bambina, (di lì a poco si sarebbe avviata la più brutale pulizia etnica del Paese) che mentre giocava con l’ascensore fermo per mancanza di elettricità, infila la testa in un vetro rotto e la tragedia si consuma con il ripristino della corrente elettrica.

L’autore narra le storie degli inquilini che via via si sono stabiliti nei 104 appartamenti, divisi sui tredici piani, poi diventati dodici per ragioni di scaramanzia, e che hanno perso la vita tragicamente soprattutto durante il conflitto etnico nella Bosnia ed Erzegovina.

Nel Condominio rosso la morte si è sempre sentita particolarmente, e non se n’è mai andata a mani vuote.

L’ascensore di Prijedor sono scatti veloci ma potenti di coloro che hanno abitato nel grattacielo parafulmine mortuario dall’altezza di Icaro con ascensori (marca Schindler), sono le storie di bambini che ergevano un Tito di cartone che marcirà nel frutteto del povero vecchio Taib, straziato dalla morte della figlia investita dal suo vicino Hamdija Kurtović;; è anche la storia di un padre che deve riconoscere il suo amato figlio ucciso al fronte e gettato nelle fosse comuni, scambiato successivamente un morto per un morto, o quando durante le incursioni militari prelevavano ” i traditori” per trascinarli all’esterno in una pubblica esecuzione.

La moltitudine di etnie che si mescolavano nel condominio, prima del 1992 vivevano delle semplici storie quotidiane, tra feste e pettegolezzi, fra il fragore dei bambini e una chiacchierata sul pianerottolo, la guerra li inasprisce, l’odio scorre come il sangue versato per la follia di una guerra assurda.

E dove sono tutti gli ubriaconi locali, condominiali: Lazo Miljević, Čedo il Bugiardo, Boro Đuđić, il vecchio Ackov e nonno Horvat, il professore di serbo Džolić, Aki Bašić (il padre di Đani), Henić Faruk, Drago Kondić “Copija” (il vecchio di Saša Kondić), Vlado Došen (padre di Baja), il vecchio Zec (cameriere di Ljubija)… Sono quasi tutti morti, senza aver superato la sessantina. La guerra ha tolto a quelle morti ogni fascino romantico trascinandole in una vera tragedia alla Dostoevskij, che non potevano né sapevano gestire. La guerra ha dato alle kavane gli archi del tempio e un aspetto salvifico. La rakija è stata l’anestetico basilare per la trasformazione degli operai in soldati, nazionalisti, brutalmente sfruttati per uccidere il proprio paese.

Come si può leggere, il titolo originario Schindlerov lift – L’ascensore di Schindler, non è da attribuirsi alla nota casa svizzera degli ascensori, ma più propriamente alla pellicola di Steven Spielberg Schindlers List,.

Al di là delle polemiche il nostro sguardo di sofferma sulle riflessioni che il poeta e drammaturgo Darko Cvijetić, ci invita a leggere, con assoluta obiettività, l’autore scandaglia un periodo buio del suo Paese, in cui nulla era dato per scontato, soprattutto la vita, vuoi per una assurda coincidenza, vuoi per un destino scritto da chi ha innescato l’odio e la violenza, vittime, carnefici, ma sicuramente sarebbe sbagliato negare.

Attorno alla città natale dell’autore nei primi anni novanta, tutto era cambiato, deformato dai campi di detenzione, campi di concentramento, assedi costanti, e il riverbero degli spari echeggiava come una campana a morte, oggi si tenta minimizzare, talvolta di nascondere, ma le cicatrici non possono negare ciò che è stato, come scrive nella postfazione Federica Manzon:

La Prijedor di oggi vorrebbe ignorare i criminali di guerra
che nelle nuove estati tornano in città per le vacanze, e nei
bar e nelle strade incontrano coloro che hanno picchiato
nei campi, ma Darko Cvijetić scrive e scrive e riporta tutto
a galla. Non si può far finta di niente

Darko Cvijetić scrive e vive ancora oggi nel condominio 101, quel villaggio verticale che ha visto la morte di molti inquilini, non esistono più i giochi di una volta, i Tito di mattoni, o i pupazzi di neve, esiste solo il ricordo sbiadito di chi ha percorso le gradinate dei tredici piani, di chi ha preso l’ascensore anche da morto.

L’ascensore di Prijedor è un libro che vi invito assolutamente a leggere, per me è stata una lettura eccezionale!

https://millesplendidilibriblog.wordpress.com/2021/06/02/lascensore-di-prijedor-di-darko-cvijetic-bottega-errante-edizioni/

Na igralištu povijesti

Piše: Luka Vlaho

Na sceni vidimo vertikalnu konstrukciju sagrađenu od šarenih lego kockica koja predstavlja zgradu. Iza zgrade su ogromni tobogan i jedna ljuljačka, a ispred nje djeca, igraju se i razgovaraju. Vesela su. Sve izgleda mirno i nevino. Međutim, tema njihovog razgovora nije nimalo bezazlena. Dapače, ona otkriva sloj strahota koji se krije ispod prividne dječije bezbrižnosti i nevinosti. Oni pričaju o ratu, ili barem, pokušavaju samima sebi objasniti rat, njegove razloge i posljedice, koristeći njima bliske termine i pojmove iz pop kulture (svemirski brod, laserski mač, Darth Vader, kripton, Superman, itd.) kako bi demistificirali apstraktnu i uopćenu nacionalističku ratnu retoriku korištenu u njihovom okruženju, tih 90-ih godina u Prijedoru.

Pritom, u njihovu glasu i ponašanju nema nikakve empatije ili patetike. Njima je to daleko, vrlo daleko, možda čak i dalje nego fiktivni Darth Vader i Superman, a činjenice koje im se plasiraju stoje izvan njihove spoznajne moći. Djeca oblikuju svoju logiku tih dešavanja i potom napuštaju scenu, zadovoljna vlastitim objašnjenjima, ali u nemogućnosti da ikad potpuno shvate to nešto veće od njih, nešto što se krije iza šarenih lego kockica i velikog tobogana.

I baš tada, nakon tog prizora u posljednjoj trećini predstave Schindlerov lift, shvaćamo da smo ta djeca ustvari mi sami. Ne nužno mi prije 25 do 30 godina (ako smo uopće tada bili rođeni) nego mi danas, odrasli ljudi sposobni na kritičko razmišljanje i rasuđivanje. Jednako kao i djeca u predstavi, mi pokušavamo dati vladajućim nacionalnim političkim diskursima naše društvene stvarnosti (ne puno drugačijim nego 90-ih) objašnjenje, opravdanje, pokušavamo ih razumjeti ili negirati, prihvaćamo ih ili odbacujemo, ali činjenjica je da te ideje uvijek ostaju s onu stranu naše spoznaje. Naspram tih apstraktnih ideja i retorika mi postajemo djeca jer nismo u mogućnosti potpuno shvatiti njihovu poantu, pa ih uzimamo bez rezerve ili ih, pak, kategorički odbacujemo kao besmislene.

Perspektiva koju zauzima Kokan Mladenović, redatelj predstave Schindlerov lift, nastale po adaptaciji istoimenog romana Darka Cvijetića u produkciji sarajevskog Kamernog teatra 55, upravo je ova dječija, svima najbliža i najshvatljivija. To je perspektiva kojom on želi baciti svjetlo na dešavanja 90-ih i pokušati, prije svega sebi, pa onda i drugima, objasniti neobjašnjivo, opravdati neopravdivo, odgonetnuti zagonetno i dokučiti nedokučivo.

I, zaista, Mladenović to radi vrlo uspješno, prenoseći time svrhu i srž Cvijetićevog romana. Ova knjiga, nagrađena 2019. godine nagradama Kočićevo pero (Banja Luka/Beograd) i Fric (Zagreb), govori o Prijedoru, točnije, njegovom Crvenom soliteru 101 koji fizički i simbolički objedinjuje različite životne priče njegovih multinacionalnih i multireligijskih stanara.

Počevši sa njegovom izgradnjom 1975. godine, Cvijetić kroz fragmentarnu i epizodnu strukturu romana predstavlja živote ljudi u dva različita socio-politička konteksta, sa „naglim rezom“ koji nastupa 90-ih i označava mračni prijelaz sa života u prosperitetu i zajedništvu na život u bijedi, nesigurnosti i netrepeljivosti. Kroz čitavu knjigu provlači se motiv lifta (marke Schindler) koji je nekad bio vrijedan divljenja i simbolizirao upravo taj urbanitet, a u ratu, preko Cvijetićevog pripovjedanja, mijenja svoju funkciju i postaje pokretna giljotina koja oduzme život djevojčici Stojanki Kobas, koja se tu bezbrižno igrala jer već nekoliko mjeseci nije bilo struje.

Upravo taj element transformacije motiva i predmeta, transformacije konteksta i ljudskih života, promjene u ljudskom ponašanju, neizmjerno je važan za ovo djelo i to Mladenović jako dobro prepoznaje i autorski primjenjuje u svojoj teatarskoj adaptaciji. Tamo gdje je stajala bašta, sada stoji zgrada; tamo gdje se vijorila jedna zastava, sada je obješena druga; tamo gdje su bili rudnici, sada su masovne grobnice.

Mladenović koristi redateljski postupak koji mu samo teatar kao medij može omogućiti: scenografija, kostim i rekvizita mijenjaju funkciju i značenje sa takvom lakoćom i spontanosti, što nam samo pokazuje koliko se brzo i nemilosrdno ljudi i običaji mogu mijenjati pod djelovanjem većih društvenih procesa. Tobogan zato postaje aparatura kroz koju izlaze mrtva tijela ubijenih civila nakon što su se nekoliko prizora prije niz njega spuštala djeca.

No, Mladenović odlazi korak dalje i zajedno sa scenografkinjom (i kostimografkinjom) Adisom Vatreš Selimović scenu Kamernog teatra 55 pretvara u igralište. Crveni soliter 101 Mladenović gradi od lego kockica što, pored iznimne praktičnosti, postaje vrlo pametno scensko rješenje. Upravo lego kockice fiksiraju predstavu unutar dječije perspektive. Njih je vrlo jednostavno složiti i presložiti, pa samim time gotovo sva igrajuća rekvizita u predstavi oživi preko lego kockica. Njih koriste i stari i mladi likovi u predstavi, što nam pojačava dojam da su naspram cjelokupne povijesti i političkih procesa stanari ovog solitera zapravo djeca koja žive u blaženom neznanju i koja rade onako kako im se kaže.

Najbolji primjer možemo vidjeti pred kraj scene proslave Praznika rada. Kada se objavi početak rata, susjedi Adem (Aleksandar Seksan) i Obrad (Muhamed Hadžović) ostanu posljednji na slavlju i zajedno ispijaju rakiju (iz boce od lego kockica). U tom trenutku Obrad uzima svoju čašicu (jedna lego kocka) i stavlja je na vrh svog pištolja (od lego kockica). Čašica tada postaje nišan, slavlje postaje rat, zajedništvo sukob. Obrad mijenja Jugoslavensku zastavu na konstrukciji od pokretnih obojenih cijevi ispod tobogana u potpuno bijelu zastavu, koju su pripadnici nesrpskih nacionalnosti u Prijedoru morali izvjesiti tijekom rata. Obrad napušta scenu, a kasnije će i on doživjeti transformaciju i vratiti se u uniformi vojske Republike Srpske kao bijesni zapovjednik koji pali, ubija i siluje.

Mladenović gradi jako dobar ritam predstave međusobnom izmjenom humorističnih i romantičnih prizora sa prizorima koji opisuju ratne strahote. To daje i dodatni sloj u karakterizaciji pojedinih likova predstave; u prijelazu sa humora na horor, karakteri likova nam postaju jasniji, odnosno, promjena u njihovom ponašanju uslijed promjene konteksta nam postaje jasnija.

Obrada prvi put susrećemo u prizoru kada vodi sastanak stanara zakazan zbog najezde golubova u soliteru. On se postavlja kao zapovjednik odbrane od neprijatelja golubova, a Mladenović i Vatreš Selimović mu stavljaju na glavu vojni šljem. Mi ga, dakle, upoznajemo kao čovjeka koji ima potrebu usmjeriti svoj bijes prema nečemu, kao osobu koja ima potrebu ubiti, pa makar životinje. Stoga nas ni ne čudi previše njegova transformacija u ratnog zločinca, kao što nas, pak, može začuditi odluka Davora Tice (Davor Golubović) da ostane nijem pred pozivima svoje ljubavi Dubravke Zec (Dina Mušanović) da joj otvori vrata kako bi ju sakrio pred vojskom, budući da se nekoliko prizora ranije olukom popeo na vrh solitera do njenog stana kako bi zatražio oprost nakon svađe.

No, ni takva odluka u takvim okolnostima nije začuđujuća. Rat 90-ih upravo je strašan zbog činjenice što su se sukobili susjedi protiv susjeda, ljubavnici protiv ljubavnika, rođaci protiv rođaka. Redatelj pokazuje svoje likove kao slabašne u odnosu na apstraktnu, višu instancu koja upravlja njihovim životima. Zato on povremeno uvodi igračke na daljinsko upravljanje na scenu (bagere, kamione i tenkove). Ovo rješenje, koliko god se doimalo dječije blesavim, zapravo je zastrašujuće jer vidimo da malene igračke, kontrolirane izvan scene, dakle, pod komandom neke više, nevidljive sile, prijete ljudima i unose nemir. Upravo su se tako nacionalne politike i ratna huškanja s početka 90-ih svima činili besmislenim, bezopasnim, samo da bi preko noći prerasli u najstrašnije zločine.

Likovi su, stoga, kroz cijelu predstavu, gotovo kao duhovi, providni i lepršavi. Glumci njihove uloge preuzimaju jednako lako kao što izlaze iz njih kada u brehtovskim odstupanjima govore u trećem licu, citirajući odlomke iz romana. Također, pojedini glumci tijekom predstave tumače više uloga, što je definitivno proizašlo kao praktično rješenje, ali se istovremeno pokazuje i kao vješto redateljsko rješenje koje ide u prilog stalnoj transformaciji elemenata, toj izvjesnoj fluidnosti, nestalnosti i lomljivosti koja prožima ovu predstavu. Upravo se tu vidi golema vještina i iskustvo koje posjeduje ova glumačka postava, sačinjena od uigranih glumaca ansambla Kamernog teatra 55 kojima su se pridružili i pojedini glumci izvana.

Ono što se pokazalo kao dobra produkcijsko-redateljska odluka, a nosi sa sobom veliki rizik, aktivno je uključivanje djece u glumačku postavu predstave. Mladenovićevi „mali glumci“ (Sin Kurt, Isa Seksan, Dino Hamidović, Lana Zeničanin, Tijana Zeherović) pokazuju jednako dobru orijentaciju na sceni kao i njihove starije kolege, ispunjavajući dostojno svaki zadatak, bilo fizički, bilo govorni, koji je redatelj postavio pred njih. Direktno uključivanje djece u predstavu posjeduje dodatnu težinu, ne samo zbog pomenute dječije perspektive, nego i zbog priče Stojanke Kobas. Nakon što saznamo za njenu smrt odmah na početku predstave, doima se kao da njen duh, zajedno sa liftom (marke Schindler), boravi sa nama tijekom čitave predstave. Prožimajući scenu njenim prisustvom Kokan Mladenović nas stalno podsjeća kako na igralištu povijesti tanka linija dijeli dječiju igru i ratne zločine. Brojalica par-nepar koju koriste dva najbolja prijatelja u djetinjstvu u igri, nekoliko prizora kasnije postaje sredstvo za određivanje prednosti prilikom izmjene tijela poginulih vojnika u ratu.

Redatelj se odlučuje na uključivanje lika Darka Cvijetića (Admir Glamočak), kao voditelja koji u međuscenama susreće svoju kolegicu iz škole (Gordana Boban) koja povremeno dolazi iz Njemačke u Prijedor kako bi prikupila sve kosti stradalog brata. Cvijetić je autor knjige, stanar u Crvenom soliteru i dan danas, ali pored toga, njegovo pojavljivanje ima još jednu funkciju. Samim činom pisanja ove knjige, Cvijetić je postao metaforički Oscar Schindler, osoba koja spašava žrtve od zaborava. Pričajući priče Prijedorčana, Cvijetić, i kao stvarna osoba, i kao lik u predstavi, daje glas onima koji ne mogu govoriti, ali istovremeno traži odgovore na pitanja i dileme koje ga tište, toliko godina nakon završetka rata. Lift je Schindlerov (Cvijetićev), zbog lične, ali i kolektivne traume koju pokušava razriješiti.

Poput Vergilija u Danteovom Paklu, lik Cvijetića u predstavi vodi nas kroz faze, periode i priče jednog solitera (pa i grada). Fragmentarna, epizodna struktura predstave time dobija puni značaj jer se doima kao da Cvijetić, poput lego kockica, slaže priče solitera u jednu cjelinu. Ipak, Cvijetić je bio suradnik prilikom adaptacije vlastitog romana, a uz samog Mladenovića, za dobro izbrušenu strukturu i kompoziciju predstave zaslužan je i dramaturg Vedran Fajković. Cvijetić nas na kraju dovede do današnjice, u kojoj stepenice tobogana postaju stepenice za ulazak u avion. Mladenović uključuje glasove stvarnih osoba (Prijedorčana) koje govore adrese svog boravka u inozemstvu. Zadnji glas koji čujemo glas je Cvijetića, koji navede adresu solitera. Njegov glas obuhvaća sve ostale, on je, poput Crvenog solitera i lifta, njihov čuvar.

Predstavom Schindlerov lift Mladenović možda ne uspijeva objasniti događaje koje svi već znamo (jer njihovo objašnjenje možda nije ni moguće), ali zato na momente uspijeva kao umjetnik dokučiti ono nedokučivo, ostvariti katarzu. Zajedno sa posvećenom glumačkom i neglumačkom ekipom napravio je emocionalno potresnu, ali istovremeno razigranu i duhovitu predstavu koja će bez sumnje imati dug život. Sigurno je velika čast, ali i od iznimne važnosti za region, što ćemo njenu izvedbu moći upratiti i na ovogodišnjem izdanju Sterijinog pozorja.

https://offns.rs/offstage/predstave/na-igralistu-povijesti/?fbclid=IwAR0Uz3tkrSkrZ61758WSMY45SWA3nTPmKTZ1cXmnYNrmBvybdmOHUSSG4lw

Darko Cvijetić, književnik: Prijedor je moj glečer. U glečersku pustoš i prazninu sav želi Balkan

Piše: Đorđe Krajišnik

Premijera predstave Schindlerov lift, u režiji i adaptaciji Kokana Mladenovića, postavljena po istoimenom romanu Darka Cvijetića, izvedena je nedavno u Kamernom teatru 55 u Sarajevu. Kako je u najavi predstave istaknuto, radi se o nesvakidašnjem teatarskom projektu, predstavi koja govori o predratnim i ratnim dešavanjima i stravičnim zločinima počinjenim u Prijedoru, te predstavlja svojevrsnu metaforu gubitka ljudskosti

U KAMERNOM TEATRU 55 NEDAVNO JE PREMIJERNO IZVEDENA PREDSTAVA SCHINDLEROV LIFT U REŽIJI KOKANA MLADENOVIĆA, A PO MOTIVIMA VAŠEG ISTOIMENOG ROMANA. KAKO STE DOŽIVJELI OVU ADAPTACIJU?

– Kao veliku avanturu, kao istraživanje, teatar u pandemiji, premijera popodne, sve naglavačke, sav svijet. Gospodin Mladenović je čovjek koji je podvigu dao oblik igre, ozbiljne igre o strašnim stvarima. Postali smo zavjerenici ideja koje je Kokan čudesno osvjetljavao. Emotivni pragovi su se pogubili. Nizale su se slike, domaštavale, razigravale, jedna zemlja, neki ljudi, isti ljudi, mi, naravno, svuda isti.

U LIFTU BEZ STRUJE

Stotinu potpuno nevjerojatnih dana. Kao da smo svi bili zaglavljeni u liftu bez struje, u kojem ne postoji teatar. Pa smo ga smišljali, dok je vani zjapilo Sarajevo i odzvanjao policijski sat.

KOLIKO JE UOPŠTE BILO TEŠKO IZ VAŠEG UGLA, IAKO STE TEATARSKI ČOVJEK, VIDJETI OVAJ ROMAN NA SCENI?

– Radi se, rekoh, o zavjeri, da se splet slika odmrzne. Istraživanje je kvaka dakako, rasklapanje fenomena zla među bliskim ljudima. Imao sam nesumnjivu sreću vidjeti kako rade na materiji Admir Glamočak ili Aleksandar Seksan, Gordana Boban ili Tatjana Šojić… Grijeh je ne pomenuti sve te ljude, dječake i djevojčice, koji su zajedno ušli u prostor za lego-kockanje ili logorockanje, kako vam drago.

Tiktakanje romana nenametljivo je predstavi, ali ono je daleko, sad volim čuti one koji su gledali predstavu a da nisu čitali roman. Naravno, dvije su to posve različite stvari.

ŠTA SU, PO VAŠEM MIŠLJENJU, KLJUČNI ELEMENTI NA KOJIMA POČIVA REŽIJA OVE PREDSTAVE? KOLIKO ONI SUŠTINSKI ODRAŽAVAJU ONO ŠTO SU BILE VAŠE AUTORSKE NAMJERE?

– Stalna i brza izmjena ritma, nigdje viška naracije, puno fakata izbacivanih poput lego-kockica i malih baterijskih bagera kojima se upravlja džojstikom iz daljine, slike poleta, pjesme i sleta, razbijanje svake patetike ili veličanja bilo kakve nacije, u ime bilo kakve ideje.

Kokan Mladenović je sanjač i majstor koji svakako zna da se najteži snovi pričaju kratkim rezovima. Što manje ideologije ponesete uz gledanje ove predstave, to ćete lakše vidjeti koliko je u Schindlerovom liftu ona uvijek učitavajuća. Baš su Kokanove riječi o apsolutnim vrijednostima kojima barata umjetnost, za razliku od ovog obeshrabrujućeg svijeta.

DA LI JE DANAS MOGUĆE ZAMISLITI DA OVA PREDSTAVA BUDE IZVEDENA U PRIJEDORU? ŠTA BI TO ZA VAS ZNAČILO?

– Ne znam. Pokušat ću se sjetiti riječi Olivera Frljića kojima bih svoj odgovor učinio jasnijim – “osjećaj nepripadanja davao mi je oduvijek zdravu distancu i trezven pogled na one koji se, osim porijeklom, nisu imali sa čime drugim identificirati”.

IMA NEKE SULUDOSTI

Meni je sumanuto da u pozorištu, ili gradu, iz bilo kojeg razloga bude prešućena predstava po romanu.

Na drugoj strani, i takav stav je aktivno učestvovanje u biografiji predstave, kao i biografiji obaju romana. Boris Davidovič bi inzistirao na tome da je to i moja biografija.

PREDSTAVA JE UŠLA U ZVANIČNU KONKURENCIJU STERIJINOG POZORJA. KAKO VIDITE TU ČINJENICU?

– U bravuroznosti izvedbe i ozbiljnosti igre krije se emotivni udar ove predstave, u posvećenoj zavjeri koja doziva čin obreda. Kamerni teatar je glumačka trupa koju bi svaki Hamlet poželio za goste na dvoru. Od festivalskog kazališnog regionalnog svijeta ostala je krhotina vjere da se pojam igre, iznad pojma ozbiljnosti, još drži na Pozorju, sa časnim imenom onoga kojega su u Vršac potjerali. Greškom, dakako.

CIJELI PROCES RADA NA PREDSTAVI TRAJAO JE U, KAKO BI SE KAZALO, VANREDNIM USLOVIMA PANDEMIJE. KAKO STE VI DOŽIVJELI NASTAJANJE OVE PREDSTAVE U TAKVOM OZRAČJU?

– Ima neke suludosti koja prati ovaj majušni roman od njegove objave. Nije trebalo nimalo sumnjati u to da će se ona zadržati i dok bude nastajala predstava po njemu. No, ovdje je glumstvenost svaku stvarnost mljela. Glumci s maskama, udaljenost, praznina ulica, osjećaj da varaš pandemijsku stvarnost malom kazališnom zavjerom.

KAKO STE UOPŠTE KAO ČOVJEK, ALI I KAO UMJETNIK PROVELI POSLJEDNJU GODINU? KOLIKO JE ZA VAS BILO MOGUĆE STVARATI U TRENUCIMA KADA SE OKO NAS DEŠAVA NEŠTO OVAKVO?

– Vjerojatno je već floskulom da su ljudi koji pišu više samoizolirani. Ali, ja doista jesam. Stanje vanrednosti, izoliranja, manjak ne prijatelja, nego poznanika ili drugara. Danas već prisustvujemo brodolomljenju i onih generacija koje su u poraću činile život ovog solitera.

VIDITE LI VAŠ DRUGI ROMAN, ŠTO NA PODU SPAVAŠ, TAKOĐER U TEATRU JEDNOG DANA?

– Da, već postoje pregovori, mislim da će i roman Što na podu spavaš uskoro dobiti svoju kazališnu verziju, možda već u narednoj kazališnoj sezoni. Vidjet ćemo. Sve ima svoje vrijeme.

SVOJ KNJIŽEVNI I UOPŠTE UMJETNIČKI RAD STE, REKAO BIH U JEDNOM MONAŠKOM SMISLU, POSVETILI PITANJU GRIJEHA JUŽNOSLOVENSKIH BRATOUBISTAVA I RATOVA, TU STE, ČINI SE, DO KRAJA OSTALI DOSLJEDNI ONOME ŠTO JE GOVORIO DANILO KIŠ O NUŽNOSTI PISANJA O ZLOČINU, NAKON NIZA KNJIGA KOJE IZNOSE NAJTEŽE NAŠE TRENUTKE IZ PROŠLOSTI, MISLITE LI DA POSTOJI SVJETLOST I MOGUĆNOST ISKUPLJENJA OKO NAS?

– Fenomen bratoubojstva doista je u fokusu moje zapanjenosti nama ovakvima. Kainština, nemoć da joj se odupremo. Kakav je Kain kada mu se oprosti? Šta mu sin kaže za strica? Šta on sinu? Na periferiji svijeta i historije mi se branimo od prvokrdaških nagona.

Danas vidimo, kazao bi Žižek, da živ je Tito. Da, ima puno godina, naravno, ali štafetno je živ. Svaka zgrada sada je kartonski Tito.

SCHINDLEROV LIFT JE I KAO ROMAN I KAO TEATARSKA PREDSTAVA OZNAČEN KAO ROMAN POTRAGE ZA LJUDSKOŠĆU. IMA LI KNJIŽEVNOST SNAGU DA NAS VODI DO KATARZE? BAR ONE KOJI DIŠU MALO DRUGAČIJE?

Ne znam. Bolje – nema. Kome je danas u Rusiji do Mandeljštama ili Babelja kad je tamo Staljin heroj.

ZA RIJEČ SE RATUJE

Da, Gruzijac Staljin, sveštenikov sin. Književnost nema nikakvu snagu. Ona je snaga sama. Svijet počiva na Riječima. Za Riječ se ratuje.

Neće književnost promijeniti čitača. On je promijenjen željom da zapiše.

SVOJU KNJIŽEVNOST NISTE FOKUSIRALI SAMO NA NJENU TEMATSKU RAVAN, ZA ODGOVORIMA STE, DOJMA SAM, PRIJE SVEGA TRAGALI U JEZIKU. OTUDA VAŠ KNJIŽEVNI JEZIK JESTE AMALGAM SVIH NAŠIH JEZIČKIH NORMI, PRELAZITE U NJIMA PREKO SVIH VJEŠTAČKIH GRANICA. VJERUJETE LI I DALJE U NUŽNOST ONOG SKENDEROVOG RUDARENJA U JEZIKU? IMA LI VAN TOGA BILO ŠTA DRUGO?

– Nema. Nemamo ništa drugo. Rudarenje u tišinama gdje nismo imali jezik. Pjesnik bi rekao – zatekao sam jezik kako plače. Morao sam nešto učiniti. Ne znam koja je to bila priča, ali ne plače.

ŠTA ZA VAS DANAS, GOTOVO TRI DECENIJE POSLIJE, ZNAČI BITI STANOVNIK GRADA U KOJEM JE POSTOJAO LOGOR? IAKO SU MNOGI OTIŠLI, VI STE IPAK IZABRALI OSTATI U PRIJEDORU?

– Puno je Sane pod mostom prošlo. Prijedor dijeli sudbinu Republike Srpske, Bosne i Hercegovine, jer je identično beznadan, napušten, usamljen, nevoljen, opljačkan, zaboravljen, napose tužan, onako duboko kasablijski, čaršija pogubljena u stoljeću koje već traje treće desetljeće a da se to ovdje nije shvatilo. Prijedor je moj glečer. U glečersku pustoš i prazninu sav želi Balkan.

Danas se odavde odlazi. Sada, da smo makar stanovnici radničkih crvenih solitera po Europi, na periferijama gradova.

https://f01-novi.oslobodjenje.ba/magazin/kultura/knjizevnost/darko-cvijetic-knjizevnik-prijedor-je-moj-glecer-u-glecersku-pustos-i-prazninu-sav-zeli-balkan-661012?fbclid=IwAR2cse-KendkY4z1lCP_fJTSz3PG_Fu4qfYBFhd1vCA1u1NIKROW3C2YkXM

IZ CRVENOG SOLITERA: Ne može se nekažnjeno toliko počasnih plotuna ispucati u nebo

Piše: Darko Cvijetić

Religija i vjera, kao sveti Franjo i vrabac. Miris pustinje otežao od kasnonoćne rose.

Na internetu netko prodaje oči za punjene ptice i lisice, oči izvađene raubovanim lutkama. Svijet je sulud u svojoj izvedbenosti. Nema mašte koje bi prije godinu pol rekla da će cijeli svijet biti pod kirurškim maskama, da će avenije New Yorka, Pariza, Londona, kao i naše ulice kraljevskih imena – biti jednako puste. Okolnosti koje su kontekst stvaranju predstave “Schindlerov lift” – također su gotovo ratne, i sulude.

Prazno Sarajevo i ausvajs od teatra do hotela. Policijski sat u noći ramazana.
Miris pustinje, dakle.

Konac maja, majka puni puricu povrćem, zavlači usoljenu ruku među ohlađena rebra.
Cvijet crne šljive otežava posljednjom kišom: neka ostane zabilježeno da je najboljom čitateljkom u gradskoj biblioteci za proteklu godinu proglašena gospođa koja u našem malom pozorištu godinama čisti! Čita i čisti, poštovani glumci.

Poznavao sam vodnika koji je cijeli posljednji rat proveo u počasnom vodu – oni pucaju triput u zrak na vojničkim brzim ratnim pokopima. Nije bio ni dana na borbenim linijama. Mrtvi su stizali pojedinačno i u grupama, cijelorovovno ili nasumice, i počasni je vod imao pune puške posla.
Pucali svakodnevno pojedinačnom paljbom na nebo. I danas se uz ratničke grobove mogu naći čahure pune zemlje, zavučene u sebe.
Kad je nekadašnji vodnik iz počasnog voda umro od raka u desnome ramenu, ljudi rekli da je “od neba mu kroz kundak počasno pucanje se vratilo”.
Jer, linija je starenje točke.

* * *

Prijedor ima malo židovsko groblje unutar katoličkog, mala ograđena parcela.
Tamo se pred noć igraju dva kineska dječaka.
Biti napisan znači već biti u odlaženju. Velika je nebo snjegorodica.


* * *

Onkologijski (iz sobe na Odjelu onkologije) televizor s cjelovečernjim programom TV SREĆA.
Na aparatu, heklani ručni rad pridržava nečija večerašnja infuzija.

Gledao sam kazališnu predstavu, u kojoj svi glumci imaju po zvonce, kojim tiho najavljuju da oni uzimaju riječ, kojim najavljuju i odjavljuju svoju prisutnost.

* * *

Primio AstraZenekinu vakcinu prije dva tjedna.
Naprosto su objavili da građani mogu doći, bez poziva, bez obzira na dob, u subotu, između 08.00 i 14.00 sati. Red nije bio velik, možda stotinjak ljudi prije mene.
Djed i baka ispred, još uvijek ubjeđuju jedno drugo da su ispravno postupili. Nekako im čudno što je premalo raje. Djed objašnjava da on nikada ne ide doktoru, ali da sad mora, jer “neće da umre na nekom respiratoru daveći se ko grgeč na palubi čamca.”
Tako je rekao nekom tipu ispred njega, kojem je sve ovo usrano i dosadno; on je naime očekivao više mladih, studentkinja, žena uopće, kad ono kiša lijeva, u dugom redu uglavnom stariji ljudi, sve preko pedeset, dvije mlađe žene zabavljene mobitelima…
Vakcinacijski smjehotres. Za par sati sve je bilo gotovo. Čak su liječnici i osoblje bili savršeno koordinirani, očito da su i oni očekivali puno više ljudi. Brzo i nezapaženo. Kao podjela kakve pomoći penzionerima. Ljudi su se pravdali jedni drugima – da moraju zbog putovanja, imaju bolesnu ženu; nevjerojatna je moć taj sovjetizirani strah koji posisavaju u svakovečernjim dozama na tv-u!

Doza stresa. Druga doza stresa.
Svako napisano mašta o ustima koje će ga reći. U svakom slučaju, koliko znaš o kruhu, toliko znaš i o skrušenosti. Zvonce kojim se tiho odjaviš.

“…od sutra dalje vozim samo još noću, drugih riječi nemam.” Boštjan Seliškar (1962-1983)


* * *

Dođe neki gigant za željezo, indijski, britanski, tko zna čiji. Kupi i rudnik i grobnice i logor! Sve kupi. Rastjera rudare i razvali zemlju. “Ne znam zašto ste vi ratovali, ali ovo sad više nije vaše”, kao da kaže.

Na komemoracijama ograniči kretanja logorašima. Koga još zanima neko mlaćenje po demperskim halama od prije trideset godina.
Mladi demperista iz Plavog solitera, radi u četverobrigadnim smjenama, priča kako je premoren, kako se zajebavaju s njima. Otac mu također bio demperista, djed kopač na Brdu. I sad “taj gigant” odvozi i prodaje rudu željeza koja je nekad gradila i Prijedor i obje Jugoslavije.
Jer smo mi ratovali da taj rudnik ne bude više naš!

Ključ je u toj rečenici. Kako ljudima objasniti da su sami krivi što više nema Rudnika, rudara, besplatnih ljetovanja, bogatih plaća, besplatnih liječnika i udžbenika. Bio nam je to ratni cilj!
Da Rudnik prvo bude ničiji, pa onda bilo čiji, samo nikad više naš.

Nismo, naravno, razumjeli.
Ne može se nekažnjeno toliko počasnih plotuna ispucati u nebo.
U zemlji nacije, mrlje od gline na laktovima nemaju više vrtlari, nego uniforme.
Oči raubovane lutke, sada su neuplakane na punjenoj jarebici.
Nečitanost je nulto doba teksta.

https://zurnal.info/novost/24034/ne-moze-se-nekaznjeno-toliko-pocasnih-plotuna-ispucati-u-nebo?fbclid=IwAR0cH1KmLFpjWBjiInAJ7-OHW8IGbln2YPBeOB9oLUUlaNMkZRxNV0ytJ0g

La società verticale della riconciliazione balcanica

(INTERVJU ZA ITALIJANSKI “GLOBALIST”)

FOTO: Vidan Grbović – Ćone

L’ascensore di Prijedor (Bottega Errante Edizioni, traduzione di Elisa Copetti, pagg 117, euro 15), romanzo piccolo solo per numero di pagine dello scrittore bosniaco Darko Cvijetić

di Rock Reynolds

“C’era la guerra, la nostra città era sotto i bombardamenti alleati, eppure io non me accorgevo quasi. Ero una bambina e mi sembrava tutto un gioco: contavo i cacciabombardieri nel cielo e le bombe che esplodevano in terra” mi ha sempre raccontato mia madre. Chissà cosa pensano i bambini costretti a sfuggire alla furia delle armi in Medio Oriente e chissà cos’hanno pensato quelli che, nel terribile scenario della guerra di Bosnia, si sono accorti di non poter più giocare con il vicino di casa solo perché, da un giorno all’altro, religione ed etnia li avevano resi nemici? Chissà se il concetto di nemico lo hanno colto?

L’ascensore di Prijedor (Bottega Errante Edizioni, traduzione di Elisa Copetti, pagg 117, euro 15), romanzo piccolo solo per numero di pagine dello scrittore bosniaco Darko Cvijetić, di risposte non ne offre, ma di domande drammatiche è pieno tra le pieghe di una storia che assume contorni talmente grotteschi da avvicinarsi alla realtà più di quanto avrebbe potuto fare una fredda cronaca giornalistica. La storia di Cvijetić si svolge in un palazzo di Prijedor, città multietnica e pluriconfessionale della Bosnia ed Erzegovina, balzata tristemente alla cronaca per la violenza dei combattimenti durante la guerra nei Balcani. È una sorta di gioiosa Babele dove tutto è possibile e dove la realtà di convivenza pacifica, scandita dal tran tran del vivere quotidiano, viene sconvolta dallo scoppio del conflitto. Ed è nell’ascensore di quel palazzo che vita e morte salgono e scendono.

Difficilmente leggo prefazioni e postfazioni, ma invito tutti a fare un’eccezione: la postfazione di Federica Manzon è illuminante.

Darko Cvijetić è prima di tutto un narratore nato. Bastano poche parole per capirlo. Per esempio, ecco come descrive il cambiamento: “Ora è tutto deserto, selvatico, senza vita, senza persone. Niente funziona più già da decenni. Dove sono tutte le colonne di gente sorridente che la mattina si affrettava, comprava il giornale, le sigarette e si portava i panini? Tutto si è dissolto… Prijedor divenne una non-città, secca e atterrita. I vicini col nome sbagliato cominciarono ad essere licenziati… e gli operai si trasformarono in soldati senza neanche saperlo”.ad_dyn<

Gli abbiamo fatto una serie di domande e l’autore ha risposto con passione.

Perché ha scritto un romanzo per raccontare la sua città?

La realtà molto spesso trascende ogni tipo di finzione! Guerra, pandemie, coprifuoco, persone che indossano mascherine sul viso, persone che scappano l’una dall’altra, mancanza di ossigeno: le cose più inimmaginabili sono sempre intorno a noi. Ho provato a salvare un mondo, un’epoca, un sistema di valori, l’ingenuità. È passato abbastanza tempo per dare più luce al seminterrato delle nostre storie ufficiali.ad_dyn<

Cos’è che ha reso la vostra guerra diversa dalle altre?

Un nemico non è qualcuno che non conosci. Ecco cosa c’è stato di diverso. Il nemico è stato il tuo compagno di scuola, ci hai giocato a calcio, sei andato al cinema con lui, è persino venuto al tuo compleanno. Improvvisamente è diventato un nemico. Ciò che l’uomo è disposto a inventare collettivamente sul proprio vicino è folle e incredibile. Che razza di cose devi inventare perché il tuo vicino diventi “uno che in tutti questi anni ha tramato per vendicare la sconfitta nella Seconda Guerra Mondiale?”. La vicina è la madre del nemico. E non è più la vicina, non è più nemmeno una madre! La follia continua tuttora. L’ascensore è ancora in funzione. E oggi ci salgono i figli del nemico.ad_dyn<

Lei è nato in una Jugoslavia unita. Com’è stato svegliarsi e scoprire di avere un nemico che, fino alla sera prima, tale non era?

Ho scritto il romanzo alla ricerca delle parole per esprimere quella sensazione. Perché, allo stesso tempo, avviene il processo inverso e anche tu diventi un nemico per qualcuno senza nemmeno saperlo. Per qualcuno dei vicini diventi un immaginario “altro”, il male ontologico e un ostacolo alla pace completa e onnicomprensiva. Le parti in guerra ti scelgono. Le nazioni ti rapiscono da te stesso. Diventi parte di una mandria, senza intuire che anche la mandria è sola, abbandonata, spaventata dal mondo e dal prossimo inverno.

È mai esistita la “società verticale” del palazzo del suo romanzo?

No, naturalmente. Anche il villaggio verticale è un’illusione e l’ex patria socialista della Jugoslavia era un’illusione collettiva. Ma quel periodo si è sovrapposto alla mia infanzia e giovinezza, la mia privata, “l’età più felice”, da lì il sentimento per la Jugoslavia, ma non si tratta solo di “nostalgia”. La guerra ha reso l’era precedente più “verticale”. La guerra è un livellamento orizzontale, un’uniformazione. La guerra è un taglio brutale del bosco che riporta la verticalità a un inizio orizzontale.

Le è capitato un giorno di scoprire di dover uccidere il vicino di casa o è comunque un dramma che ha visto accadere?

Anch’io ho indossato un’uniforme e un fucile e ho provocato il terrore in un bambino e la paura mortale al mio solo passaggio. Era il figlio del mio vicino. Sono stato nell’esercito in guerra, come Eschilo, come un soldato greco. E come “libero cittadino” scrivo i miei “Persiani”, la mia battaglia di Salamina. Siccome anche la madre del mio vicino ha pianto, è venuto il momento di dispiacersi per lei, finché c’è ancora tempo, finché la nostra generazione non verrà portata via dalla prossima neve. O dal prossimo virus.

Un romanzo può contribuire a guarire certe ferite?

Certe ferite guariscono mostrando ad alta voce empatia per tutti coloro che hanno sofferto e consentendo ai bambini di essere cittadini eguali dell’Unione Europea, di rispettare i loro vicini, chiunque essi siano, di qualsiasi razza, religione, genere, di “essere responsabili della loro rosa”, come il Piccolo Principe. Lo scrittore deve credere che sta scrivendo qualcosa di più grande di “Amleto” o del “Processo”, deve confrontarsi con Borges o Šalamov, ma nella sua lingua! Se necessario, può inventare una lingua propria. È importante dirlo e incanalarlo dentro la lingua. La letteratura non può niente. E la letteratura, ovviamente, può ogni cosa. Una manciata di terra pulsante e bagnata, il mormorio di qualcosa sopra la pala.

Scrivendo, ha mai stizzito qualcuno, da entrambe le parti?

Spero sinceramente che nessun lettore resti indifferente. L’ascensore di Prijedor è una metafora della perdita di identità. Alla fine del romanzo c’è una nota del grande scrittore jugoslavo Miroslav Krleža, che racconta la storia di una scultrice di Sarajevo la quale per errore fece lo scalpo a Sofia e Ferdinando, dopo l’attentato di Sarajevo del 1914. Non ci sono volti nemmeno nella morte. Oppure, solo nella morte abbiamo un volto. Il romanzo non prende posizione. Non si può essere arrabbiati per il sangue non cancellato di un bambino. Nessuna delle mie parole prende posizione.

Ci si è sentiti più liberi nella Jugoslavia del dopo-Tito? E oggi rispetto a prima della guerra?

La Jugoslavia è scomparsa da trent’anni. Ma è ossessivamente ancora qui. È temuta, è minacciata, tutto viene paragonato ad essa, chi la ricorda pubblicamente non è il benvenuto da nessuna parte. Ogni nazione ha un sacco di scuse per le giovani generazioni per giustificare questo grosso errore. A giudicare dalla letteratura che ha generato, la Jugoslavia è stata l’ultima speranza per la salvezza di questa lingua, che è stata lacerata e mutilata e infine ridotta con un’infinita banalizzazione a un pasticcio fraseologico per un tentato vocabolario.

La riconciliazione è possibile? E quant’è vicina?

Certo che è possibile. È un avvelenamento deliberato da parte di una élite neo-feudale, un nazionalismo persistente che è sempre più inebriante. Tuttavia, credo profondamente nell’avvicinamento dei nostri nipoti, che a mio avviso impareranno di più sul patriottismo dall’ecologia  e molto meno dalla storia.

Si ritiene un’espressione del crogiolo di culture dei Balcani?

Il contesto in cui creo è sorprendente. Una miscela che è anche molto “jugoslava”. Un piccolo teatro cittadino, sopravvissuto alla guerra civile, che interpreta Čechov per alcuni amanti. I Balcani sono un’attesa nervosa. Un teatro in città, il cui contesto determina immediatamente ogni opera d’arte. Certamente, anche l’autore.

(GLOBALIST, ITALY)

https://www.globalist.it/culture/2021/05/22/la-societa-verticale-della-riconciliazione-balcanica-2080907.html

IZ CRVENOG SOLITERA: Čovjek s lopatom

FOTO: Almir Imširević

Piše: Darko Cvijetić

Čovjek s lopatom.

Tako su ga nazvali, taj film, nizozemska televizija, o komšiji, s trećeg kata. Poslije rata, od čitave obitelji, samo se on vratio. Gore, na Brdo pored Sane, na lijevoj obali. Stan je dobio kad i svi rudari, 1974. i došao s ženom, četiri kćeri, i malim sinom, prvačićem, mojim vršnjakom.
Braća mu ostala na Brdu, tu se i poženili, a on 1974. dobio stan, pa jedini napustio selo na brdu. Zavidjela mu braća na stanu u Crvenom soliteru.
1992. u rano ljeto, sve su ih pobili.

Kad je Vojska “čistila” Brdo, sav su mu rod pobili, strijeljali pred bogomoljom, i zapalili je.

On s familijom bio u gradu, u Crvenom.
I upravo je komšija bagerist, spasio čitavu obitelj iz Crvenog.
Svi koje je spasio, već krajem ’92. završili u Švicarskoj.

Kad se 2000. vratio, prvo je otišao bageristi. Zahvalio mu se, počeo glasno plakati za svojima na Brdu. Osamnaest pobijenih i nestalih. Bagerist ga tješio, pomogao mu brzo vratiti stan u Crvenom; preuredio ga. I nije ga nikome izdavao. Neka ga. Jedno jutro, otišao na Brdo.
Nitko mu nije znao ili htio kazati ništa o njegovima. Dao je DNA, ali nisu ih pronalazili, ni u jednoj grobnici. Strijeljali su ih pred bogomoljom, ali tijela nema. Nigdje. Tako je počeo.
Kopati počeo.

Svaki dan po komad njive, ili šume. Kopa tako svaki dan, i vele da je pola Brda već prekopao. Kažem, dolazila nizozemska ekipa. I snimili film, dokumentarac o njemu. Film o komšiji vidjelo je puno svjetskih festivala dokumentarne produkcije. Film je nagrađivan i zapažen.

Ali, na Brdu sve manje ljudi, nitko se ne vraća, korona je sve još potpuno ukočila. I kopa i dalje.
Kopač iz Crvenog solitera. Kojega je spasio bagerist.
Kopač i bagerista.

“Nećeš ti njih naći. Džabe kopaš.
Rekao sam ti, ne sjećam se, druže moj, samo znam da su sigurno dublje..”


* * *

Iz covid bolnice, predvečer stiže priča:
Na bolničkoj zgradi osvanuo grafit, veliki, pisan uljepšanom ćirilicom:
“Milice, volim te i bez sisa”
Cijeli odjel sišao vidjeti iz daljine.

Milica u sobi, krišom, komade ovlažene vate gura u grudnjak.
Ali, neće ih naći. Uzalud kopa.


* * *

U Crveni soliter G. se vratio 2021.

Majka mu je ostarjela, i u potpunoj osami umrla. Koncem 1995. je „izmakao u Australiju“, pred optužnicom za ratne zločine. Sa ženom i troje male djece. Nikada više nije došao. Odmah smo se sreli, naravno, kod lifta u Crvenom soliteru. Ušao sam sa sunčanog dana u haustor Crvenog, i u tami nejasno vidio dva čovjeka koji čekaju lift.
Bio je to G., sa sinom, dvadesetosmogodišnjim Australijancem. Kasno je bilo za okrenuti se i napustiti haustor. Prilazio sam korak po korak. Nisam poznavao tog čovjeka već dvadesetšest godina, a pitanje je i tada.

„Pa to si ti Cvele, jebote?“ rekao je. Prišao je i zagrlio me.
„Vid’ ovoga“, uzvratio sam i odgovorio na zagrljaj. Predstavio mi je sina, koji je izgledao premoren svime što se oko njega događa, i nosio kiruršku masku preko lica. Dodao je i “već sam djed jednoj djevojčici.”

„Kako ide roman? Povukli su optužnicu. Australija se žalila.“ rekao je mirno. Meni je zvučalo sasvim, sasvim iskreno. Objašnjavao je sinu da sam ja pisac, i da smo ovdje odrasli, u istom ovom liftu.
Koji baš sada nikako nije dolazio.

Pitao je za buraza, za starce, „imal’ ikoga od one raje?“ Pa sam mu za umrlu majku izrazio sućut. Rekao je da je nije vidio od 1995. godine. „Ti si je viđao svaki dan. Kako je mama izgledala, Cvele?“

Uhvatio sam se za rukohvat ulaznih vrata lifta (marke DAKA). Napetost, ali još uvijek netočna, neprecizna riječ. Za tren mi se učinilo – da je ovaj susret G. dugo vježbao.

„Vjerovatno ste stalno ovako čekali lift, drugačije je ne bi ni viđao.
U romanu si napisao da je mama išla kod teta Suphe, da su se viđale. I da je M. pričao da sam ga u logoru tukao zbog mlađeg sina S., i mog ispadanja iz prvog nogometnog tima „Rudara“. Sve si napisao. Tukao sam ga, ali zbog Vilka, starijeg sina, koji je u Zagrebu otišao u HOS, pa ga vojska zarobila kod Gradiške.
Ubaci i to u predstavu. I u roman. Nemoj sad biti pička. Mada ne znam, što džabe po svemu tome kopaš?
Je li ti moja mama u liftu, o meni pričala?“ gledao me. (Lift je odnekud, pun nekog, napokon dolazio.)

“Kako ti je mama izgledala?”, bijesan šapnem, “pa reći ću ti.
Nije te pomenula nikad. Nikad! Nosila je crninu za tobom.”

I tu se probudim, jedva dišući!
04. 54 sati.
Usta puna ovlažene vate, sve sljepljeno, kao uzalud iskopana zemlja.


* * *

“Znaš, ja bih ubojice kažnjavao tako da do (svoje) smrti moraju nositi kosti onoga koga su ubili”, kaže kopač dok prislanja lopatu uz ošišanu ogradu.” “I ja bih”, dodaje bagerist.
Onda šute i gledaju dolinu, niz koju Sana curi kao nakupljen, vruć znoj.
“Jesi se vakcinisao?”, pita bagerist. “Nekako više vjerujem Kinezima, pa evo, čekam”, kaže kopač.

(zurnal.info)

https://zurnal.info/novost/24018/covjek-s-lopatom

Darko Cvijetić, “Što na podu spavaš”: Bolno podsjećanje na ratne užase devedesetih

Piše : Marinko Krmpotić, Novi list, Rijeka, Hrvatska

Kratki roman »Što na podu spavaš« bosanskohercegovačkog književnika Darka Cvijetića još je jedno uspješno, ali bolno i tužno podsjećanje na ratne užase ranih devedesetih na prostoru Bosne, kao i na neizbrisive posljedice koje su ta traumatična zbivanja ostavila na pojedince i društvo.

U središtu autorove pažnje je njegova vlastita obitelj kroz čiju priču, služeći se i činjenicama i fikcijom, pripovijeda opisujući dramatična i mučna zbivanja s početka rata da bi je kraju priveo u ove naše dane, na samom kraju drugog desetljeća novog stoljeća.

Središnji lik priče je Bota, Darkov mlađi brat, koji na odsluženje vojnog roka u tadašnju Jugoslavensku narodnu armiju odlazi u najgorem trenutku, a to znači kad su već po mnogim dijelovima bivše SFRJ počeli oružani sukobi. Vojni rok trebao bi služiti u postrojbama vojne policije i to u Sarajevu, u vojarnici »Viktor Bubanj«. Bota tamo stiže u veljači te prve ratne godine, a svega koji mjesec kasnije vojarnica je opkoljena i odsječena od svijeta, što je odgovor Sarajlija na bombardiranje grada koje s planina oko Sarajeva izvode srpske paravojne formacije. Vojne vlasti nekako uspijevaju dogovoriti izlazak i odlazak vojnika pri čemu dođe do incidenata i ubijanja nekoliko pripadnika JNA, ali Bota nije među njima. Po povratku u Prijedor priključuje se srpskoj vojsci i sudjeluje neko vrijeme u ratnim zbivanjima, da bi potom s ocem i majkom otišao prema SAD-u gdje ga i nalazimo na kraju romana, živog, ali podosta osamljenog i tužnog zbog svega što je doživio i proživio na bosanskim krvavim poljima smrti.

Iskustva s ratišta

Ovako skiciran sadržaj daleko je od snage, intenziteta i dojmljivosti priče koju je Cvijetić iznio, a zasluge za upečatljivost koju ovaj roman od stotinjak stranica ostavlja na čitatelja svakako su u samim zbivanjima koja nude temelj za odličan film ili TV-seriju, ali nedvojbeno i u načinu na koji Cvijetić prenosi za njegovu obitelj dramatična događanja. Autor se pritom opredijelio za trideset i tri kratka poglavlja, glave kako ih on naziva, kroz koje nam o svemu što se događalo govore različiti likovi. Tako roman počinje pisac Darko govoreći o fotografiji svog mlađeg brata snimljenoj na dan zakletve u sarajevskoj vojarnici, a potom čitamo, primjerice, pismo Milutina, Darkova i Botina oca, sinu Boti u JNA, kao i pismo Botine djevojke Senke. Oba su ta pisma prepuna strepnje i straha koji se osjeća zbog rastuće prijetnje smrti i rata.

Ništa mirnija nisu ni svjedočenja njegova prijatelja Anđela, čiji razgovor s Botinom majkom Karmelom »slušamo«, kao ni dnevnički zapisi Darka, a vrhunac dramatičnosti priča doseže u svjedočenjima samoga Bote koji na vrlo uvjerljiv način opisuje stanje u vojarnici, smrt nekolicine svojih kolega vojnika te užasavajući izlazak iz vojarnice i vožnju smrtonosno opasnim okružjem Sarajeva. Odlično su kasnije ispričana i Botina te Darkova iskustva s ratišta, a divno su kroz vrlo lirske zapise oživljeni likovi njihovih baka Maje i Hane.

Ispričane iz različitih uglova i stajališta, a vezane za ista zbivanja, ove nam priče u konačnici nude jasnu sliku košmarnog stanja prepunog bolesne mržnje. Pritom su u najtežem položaju oni koji su, poput Darka i Bote, djeca mješovitog braka oca Srbina i majke Hrvatice. A kad se tome pridoda i činjenica da je Botina djevojka Senka muslimanka, onda je jasno da na jednom mjestu imamo »smjesu« koja, i to ne samo devedesetih prošlog stoljeća na prostoru Bosne, predstavlja idealnu kombinaciju za razornu i uništavajuću eksploziju nakon koje zemlja ostaje poharana, duše uništene, ljudi raseljeni…

Grozomorne priče

Pritom svjedočimo grozmornim pričama, pa je tako Darko kao stražar u odori srpske vojske morao stražariti u logoru gdje su bili zatočeni najbliži mu rođaci s majčine strane, a među njima i majčin brat koji će kasnije Boti, svojoj sestri i njenom suprugu omogućiti odlazak u Ameriku. Bota na ratištu svjedoči zarobljavanju Senada, brata Senke koju nikad nije zaboravio, a kad shvati da je baš Senad ubio njegova prijatelja Gorana, ubija Senada! U Americi će, pak, Bota susresti još jednog muslimana protiv kojeg je ratovao te potom gorko zaključiti kako su »oboje ratovali za domovinu – da odemo iz nje što dalje!«

Ovako dojmljivih i u svojoj srži užasnih ratnih priča još je nekoliko u ovoj sjajnoj knjizi, a cilj svih njih je, ako je ikako moguće, probuditi u čitatelju čovjeka, pozvati na humanost, razumijevanje, prihvaćanje i uvažavanje drugog, bez obzira na to koliko bio različit i drugačiji po naciji ili vjeri.

Najbolje to svjedoči završna scena romana, trenutak kad 2019. godine u nekom američkom kinu Bota i njegov sin Angelo gledaju bosanski ratni film »Gluvi barut« u kojem se seljaci iz dva vjerom i nacijom različita sela brutalno ubijaju i kolju. Svi su oni naši, samo se međusobno ubijaju, govori kroz suze Bota sinu koji, logično, ništa ne razumije i teško može shvatiti toliku količinu smrtonosne mržnje koja vjekovima traje na ovim balkanskim prostorima. Kao suprotnost tom bezumnom zlu na trenutak se pojavljuju divni primjeri ljudskosti i želje da se pomogne pa tako, primjerice, ustaški vojnik iz hrvatskog sela spašava od pokolja Darkovu i Botinu baku Maju govoreći joj, dok ih ostali ustaški vojnici ne vide, »Bježi tamo desno u šumu, vodi tu djecu, ženo.«, a iste te riječi kapetanu Topiću upućuje jedan sarajevski vojnik koji je shvatio da će nad nedužnim mladim JNA vojnicima biti počinjen pokolj: »Bježi tamo desno u šumu, vodi tu djecu, kapetane.«, kaže neimenovani sarajevski vojnik.

Lonac mržnje

Nažalost, ovakih primjera ljudskosti u paklu bosanskog nacionalnog i vjerskog lonca mržnje i užasa premalo je u odnosu na primjere zla, beskrupulozne surovosti mržnje. »Što na podu spavaš« knjiga je koja to hrabro, uvjerljivo te literarno i umjetnički moćno nastoji promijeniti ukazujući i pokazujući kako su svi – i naši i njihovi – u osnovi samo ljudi. Boljeg dokaza od 23. glave romana za to nema. U tom dijelu autor nam prenosi buncanja demencijom već teško nagriženih bake Maje (Srpkinja) i djeda Franje (Hrvat) kroz koja se na lirski način pred nama podastire njihov teški život i izranjaju pred nas dobri i divni ljudi čije su boli i patnje uvijek bile posljedice zla koje izvire iz stoljećima građenih primitivnih i bespotrebnih mržnji. Protiv toga, koliko god to i sada izgledalo uzaludno, besmisleno i nemoguće, treba se boriti, a Cvijetić to svojim romanom i čini. Ili, kako to u predgovoru knjizi sjajno zaključuje Selvedin Avdić: »Dok piše o smrti, Darko Cvijetić bori se za svaki život.«

https://www.novilist.hr/ostalo/kultura/knjizevnost/darko-cvijetic-sto-na-podu-spavas-bolno-podsjecanje-na-ratne-uzase-devedesetih/

IZ CRVENOG SOLITERA: Virus između živih i mrtvih

Foto – Ahmed Hadrović (Maja Izetbegović kao Učiteljica, iz predstave “Schindlerov lift”, Kamerni teatar 55, Sarajevo, 2021.)

Piše: Darko Cvijetić

Tim BiH istraživača usavršio je metodu za obuku pčela u otkrivanju mina. To su postigli tako što su pčele naveli da povežu miris TNT-a s hranom, točnije – šećernom otopinom. Na terenu se dresirane pčele skupljaju u blizini mjesta na kojima su zakopane mine, u nadi da će pronaći hranu. Iako je za pčele bezopasno zujati kroz minirana polja, za ljude je itekako opasno pratiti insekte do točaka na kojima lociraju mine. Tu nastupaju dronovi. Koji prate pčele, potom poseban softwer uspoređuje slike i učestalost okupljanja. “Procjenjuje se” da u BiH ima oko 80 tisuća zaostalih mina, u Hrvatskoj još oko 30 tisuća. Dosad je poginulo preko pedeset deminera.


Ali, kakav čudan med. Ne možeš stići zarez staviti između utegljenih.


* * *

Budi kao nebo, nemaj zavičaj. Zapravo, med odnosi pčele.

Pišući kratki esej o Walteru Benjaminu, o njegovom proučavanju teatra, naravno da se sudaram s velepnim likom Ane Asje Lacis, latvijskom revolucionarnom kazališnom redateljicom, koja je i upoznala Benjamina s Brechtom. Kakvo društvo za muzu – Brecht, Piscator, Fritz Lang, Benjamin – za baltičkog angela, na Capriju, 1924. !
A ta baltička belle, u Rusiji je još 1918. osnovala “Eksperimentalno kazalište” za rusku ratnu siročad, gdje su nesretna djeca glumila, i oslobađala se, po njezinim metodama, trauma pokolja Revolucije i rata!
Objavila je knjigu “Djeca i kino”, 1928.
A već period od 1938. do 1948. provela je u radnom logoru, u gulagu, kao kontrarevolucionarka!
Imala je dug život. Do pedeset i neke, dakle godinama, ništa nije znala o Walteru.
Umrla je 1979. nekom staračkom smrću, kakva je pohodila tih godina Anu Ahmatovu ili Nadeždu Mandeljštam.
Djeca glumci, ratna siročad i redateljica Asja Lacis, u selu kakvo je Orel, u kaosu svršene Revolucije boljševika. To je slika koja je čisto Benjaminovska. Da li je neko dijete postalo glumac na osnovu boravka u orelskom teatru Ane Asje?
Možda bi u Bosni trebalo saditi Asjine teatre, s idejama za izlječenje od rata?
Neprekidno u upotrebi – riječ rat, postala je primjenjiva u vokabularima današnjih klinaca, koji ne razumiju sjenku nad sobom. Kazališno snježenje stiropora po svijetu pametnog telefona.

Med odnosi pčele. Pčelar brine o pristupima smrti.

* * *

Snijegu vrata mogu s obje strane škripiti. Riba usoljena visi, suši se na prvoproljetnom vjetru. Taj će daleko dogurati. Stiropor sve tanji na krezubom mjestu u ustima bundeve. Dva dječaka čuče u dvorištu blizu kanala Bereka, u Starom gradu. Jedan gnječi žohare. Oni nabubreni bi još i pucnuli pri zgnječivanju, ovi mlađi ne, možda i oni zdrobljuju nešto što mi i ne vidimo, kaže prvi dječak, onaj koji zgnječuje.
Drugi, isprva ukočen od užasa. Ne brini, kaže mu još, njih će sve bog pospašavati, jer su ubijane. Mene neće nitko spasiti.
Hoću ja, kaže drugi dječak i postane i on zgnječivač žohara.
Fino se zaigrali, zagnječuju li, razgnječuju…Oko njih žohari, živi i mrtvi, kao sjemenje jabuke, bijele utrobice. Žestoke borbe na Bliskom istoku, mrtva djeca, tenkovi, bogovi, dronovi, rušeći (Crveni) soliteri!

I, još posebne usne za ove riječi:
Topla utroba s Isusom.
Tamne cipelice koje je ostavio angeo ispred. Sve manjeg broja.

Ali kakav čudan med. Nosi crninu za sobom.


* * *


“Sjećaš se malog Siniše T. koji je ranjen kod Han Pijeska, I to par sati nakon što je razmijenjen.

Preko njive, u rovovima slavili Bajram, pa iz zajebancije pucali na malog.
Zbog Bajrama ga razmijenili. Ostao bez lijevog oka i uha. “ kažem Mićku, kojeg nisam vidio godinama….Gleda me nepovjerljivo, a onda moj lik, kao napuhan leš iz vode, izbi na površinu njegovog sjećanja.
“Ti si, jebote? Otkud ti oko?”

Kakav bi on glumac bio u orelskom teatru Asje Lacis, pomislim.


* * *

Covid kao duh koji bježi od puno antitijela. Prošle godine je patrolirala policija, da ne izlazimo iz kuća. Noću se čuo ćuk u Lukavici, možda čak i u bagremlju odmah pored Sane. Virus, neka vrsta mrtvih mrtvih, koji oscilira između živih i mrtvih, koji je tu samo iz nagona da se razmnožava, tako piše Žižek.
Kada imaš virus, naglo nemaš naciju. Nego si onaj koji je obolio, kojeg svatko izbjegava.
Plod štiti stablo, piše i u Talmudu.
Svatko postaje „rizična grupa“, svatko treba covid-putovnicu. Online sat poezije s gimnazijalcima:

Baki ispadaju pahulje riže iz usta.
U riječi koje su jaukane, uvuku se kapljice meda?
Noćas opet sanjao oca. Obilazimo neke grede na vikendici.
On sve provjerava.

https://zurnal.info/novost/24001/virus-izmedu-zivih-i-mrtvih